YUNANCA VE TÜRKÇE AKADEMİK ARAŞTIRMALARDA TRABZON VE KALANDAR

Tamer Çilingir

Kalandar Nedir? (Türkçe kaynaklar)

Doğu Karadeniz’de (Pontos) “Kalandar”, yerel halk takviminde yılbaşı eşiği olarak görülen döneme verilen addır ve yaygın biçimde 13 Ocak gecesi / 13’ünü 14’üne bağlayan gece ile ilişkilendirilir. Birçok çalışma Kalandar’ı Rumi takvime göre yılın sonu-yeni yıl başlangıcı bağlamında, “yerel yılbaşı gecesi” olarak tanımlar.

“Kalandar” adlandırması, literatürde çoğunlukla Latin “Kalendae” (ayın ilk günü) → Bizans/Ortodoks kültür havzası → Karadeniz’e uzanan bir aktarım hattıyla açıklanır.

Pontos Rumları açısından bu gelenek, bölgenin tarihsel kültür dokusu içinde kış mevsiminin eşiğinde, yeni yılın “uğur-bereket” beklentileriyle örülen bir takvim ritüeli olarak konumlanır.

Trabzon, Maçka, Tonya, Sürmene, Of ve çevresinde yaşayan Pontos Rumları bu geleneği yüzyıllar boyunca yaşatmıştır.

Mekân ve yayılım: Trabzon ve çevresinde nasıl yaşar?

Akademik çalışmalar Kalandar’ı Trabzon ili ve ilçeleri (ör. Maçka başta olmak üzere) ile genel olarak Pontos kültür çevresi içinde ele alır. Bazı yerleşimlerde, belirli köylerde festivalleşme eğilimleri (ör. Maçka Yazlık/Livera gibi) ayrıca incelenmiştir.

Ritüel repertuarı: Uğur, bereket ve “eşik zamanı” pratikleri

Araştırmalar Kalandar’ı “eşik zaman” (yılın değiştiği, uğurun/bahtın konuşulduğu) olarak okur ve ritüelleri birkaç başlıkta toplar:

A) Kapı çalma / dolaşma – paylaşım ekonomisi

Kalandar gecesinde çocukların/gençlerin ev ev dolaşması, iyi dilekler iletmesi ve karşılığında yiyecek/ikram alması, literatürde topluluk dayanışması ve “yeni yıl bereketi” çerçevesinde yorumlanır. Bu pratik, bazı yerlerde “şenlik”, “seyirlik oyun” ve müzik/dansla birleşerek toplu eğlenceye dönüşür.

B) Bereket–uğur uygulamaları (ev, ocak, eşik)

Halkbilimi odaklı metinler, yılın dönümünde ev eşiği/kapı, ocak/ateş, su serpme/temizlenme gibi unsurların “korunma + bereket” sembolizmi taşıdığını; bazı uygulamaların ise yerel varyantlar gösterdiğini belirtir.

C) Maskelenme, kılık değiştirme ve “öteki dünya” temaları

Bazı bölgelerde kılık değiştirme/maskelenme, köy seyirlik oyunları ve “kışın sertliği–kötücül varlıklar” temasıyla ilişkili anlatılar Kalandar zamanına eklemlenir. Bu, geleneğin sadece takvimsel bir kutlama değil, aynı zamanda mitolojik/folklorik katmanlar taşıdığını gösterir. (Bu eksen, popüler yazılarda da tartışılsa da akademik okumada daha temkinli kullanılır.)

Kalandar Ritüelleri (Rum Geleneğinde)

🔔 1. Kapı Kapı Dolaşma

Gençler ve çocuklar evleri dolaşır, iyi dilekler sunar ve karşılığında:
Kuruyemiş
Mısır
Elma
Tatlı veya para alırlardı
Bu gelenek Rum dünyasında “Kalanta söyleme” geleneğiyle bağlantılıdır.

🕯️ 2. Kötülüklerden Korunma
Evlerin kapısına soğan, sarımsak veya dikenli bitkiler asılırdı.
Amaç, kötü ruhları ve nazarı uzak tutmaktı.

🍞 3. Bereket Yiyecekleri
Kalandar pidesi / çöreği yapılırdı.

Bazı evlerde çöreğin içine para konur, kime çıkarsa o yılın şanslısı sayılırdı (Vasilopita geleneğiyle benzerlik).

🔥 4. Ateş ve Işık
Ocakların sönmemesine dikkat edilir, ateş hayat ve süreklilik sembolüydü.

İnanç Boyutu
Pontus Rumları için Kalandar:
Yeni yılın kaderinin belirlendiği bir eşik zaman
Ev, aile ve hayvanlar için koruyucu bir gece olarak görülürdü.

Bu yönüyle Kalandar, Hristiyanlık öncesi pagan unsurlar ile Ortodoks inanç katmanlarının iç içe geçtiği bir halk geleneğidir.

Günümüzde Kalandar

Trabzon ve çevresinde bugün Kalandar daha çok folklorik ve kültürel bir miras olarak yaşatılmaktadır.
Bazı köylerde çocukların kapı çalması, eğlence ve yemek paylaşımı hâlâ sürmektedir.
Pontos Rum diasporasında (Yunanistan’da) Kalandar benzeri yeni yıl gelenekleri farklı adlarla devam etmektedir.

Yunanca kaynaklar Kalandar’ı nasıl tanımlıyor?

1) “Kαλαντάρ’/Kαλαντάρτς” Pontos’ta (Πόντος) yılbaşı arifesi geleneği

Yunanca Pontos odaklı yazılarda Kαλαντάρ’; Eski Takvim’e (Παλαιό Ημερολόγιο) göre 13 Ocak gecesi (14 Ocak’a bağlayan gece) kutlanan, “eski yılın bitişi–yeni yılın gelişi” temasına sahip bir Pontos yılbaşı arifesi ritüeli olarak anlatılır. Bu anlatımlarda, kılık değiştirme/maske, yüz karartma, çan, sokakta dolaşma ve evlere uğrayıp iyi dileklerle “bereket” isteme gibi ögeler tipiktir.

2) Pontosça (ποντιακή διάλεκτος) içinde terim olarak “Kαλαντάρτς = Ocak”

Yunanca dilbilimsel/akademik bir çalışmada “Καλαντάρ’ς / Καλαντάρτς”ın Pontos Rumcasında Ocak ayı adı olduğu ve etimolojisinin Latince calendae (kalendae) ile ilişkilendirildiği belirtilir. Bu, “Kalandar”ın Pontos Rum kültür çevresinde kökleşmiş bir terim ve takvimsel kavram olduğunu doğrudan gösteren güçlü bir akademik dayanak sağlar.

3) Pontus’ta Noel–Yeni Yıl döngüsü içindeki “Kαλαντάρ’” teması

Yunanca bir derlemede “Χριστουγεννιάτικα έθιμα του Πόντου” (Pontos’un Noel gelenekleri) başlığı altında, Pontusça dörtlük/tekerleme içinde “Καλαντάρ’τς και Νέον Έτος …” ifadesiyle Kalandar’ın Pontus geleneği içinde “Yeni Yıl” bağlamında yaşadığı gösterilir.

4) Trabzon/Trapezunta çevresinde yaşatılan Kalandar’ın Pontus bağlamı (Yunanca tez)

Yunanca Hellenic Open Üniversitesinde yazılan Trabzon’da Kalandar festivali başlıklı tezde , Trabzon yöresinde “Kalandar Festival” gibi canlandırmaların geçtiği; geleneğin bölgesel kültür/halkbilimi çerçevesinde ele alındığı görülür. Bu tür çalışmalar, “Kalandar”ın yalnızca genel bir yılbaşı pratiği değil, Pontus/Trapezunta kültür alanında sürekliliği olan bir ritüel olduğuna dair ikinci bir akademik hat sunar.

5) “Πόντος’ta Kαλαντάρτς”

Her ne kadar tam akademik dergi makalesi olmasalar da, Pontus folklorunu derleyen Yunanca kaynaklar (ör. Pontus’a özgü ay adları ve ritüel hatırlatmaları) Kalandar’ı açıkça “Πόντος’ta (Pontus’ta) yılbaşı dönemi/ocak ayı ritüelleri” şeklinde anlatır ve Pontusça kullanımını örneklerle verir. Bunlar, saha hafızasının Yunanca yazılı aktarımını gösterir.

Sonuç (Yunanca kaynaklara dayanarak)

Yukarıdaki Yunanca kaynakların ortaklaştığı nokta şu:

Adlandırma ve dil: “Καλαντάρ’/Καλαντάρτς” Pontos Rumcasında yerleşik bir terimdir ve (akademik etimolojiye göre) calendae kökeniyle ilişkilendirilir.
Ritüel içerik: Pontos bağlamında Kalandar, Eski Takvim yılbaşı arifesinde gerçekleştirilen, dolaşma–iyi dilek–bereket isteme, kılık değiştirme gibi unsurlar içeren bir halk geleneği olarak tarif edilir.
Pontos bağlamı: Yunanca metinlerde gelenek doğrudan “στον Πόντο / στον νομό Τραπεζούντας” (Pontus’ta / Trabzon bölgesinde) anlatılır; bu da onu Pontos Rum kültür havzasına yerleştirir.
Türkçe ve Yunanca akademik / yarı-akademik kaynakların ortak görüşünü net, karşılaştırmalı ve yoruma açık olmayacak şekilde aşağıda özetliyorum. Bu, iki literatürün kesişim kümesidir; yani uzlaştıkları noktalardır.

Türkçe ve Yunanca Kaynakların ORTAK GÖRÜŞÜ

1) Kalandar, takvim temelli bir yılbaşı geleneğidir

Her iki literatür de Kalandar’ı:

Rumi / Eski Takvim’e bağlı,
13 Ocak gecesi – 14 Ocak eşiğinde,
“eski yılın bitişi – yeni yılın gelişi”ni simgeleyen
bir takvim ritüeli olarak tanımlar.
➡️ Türkçe kaynaklar bunu “Rumi takvim yılbaşı”,
➡️ Yunanca kaynaklar “Παλαιό Ημερολόγιο – Πρωτοχρονιά” olarak adlandırır.

📌 Bu nokta tartışmasızdır.

2) Terim ve adlandırma Rumca/Yunanca kökenlidir

Ortak görüşe göre:

“Kalandar / Kalanta / Kαλαντάρ / Καλαντάρτς”
Latince calendae kökenlidir
Bizans → Ortodoks → Karadeniz hattı üzerinden yayılmıştır
➡️ Yunanca kaynaklar bunu dilbilimsel olarak,
➡️ Türkçe kaynaklar ise tarihsel-kültürel aktarım olarak açıklar.

📌 Adın kökeni konusunda iki taraf arasında çelişki yoktur.

3) Geleneğin tarihsel çekirdeği Pontos Rum kültür alanındadır

Bu, en önemli ortak noktadır:

Yunanca kaynaklar açıkça “ποντιακό έθιμο” (Pontos geleneği) der.
Türkçe akademik kaynaklar, geleneğin:
Trabzon ve çevresinde,
tarihsel olarak Rum nüfusun yoğun olduğu alanlarda
ortaya çıktığını kabul eder.
Türkçe literatürde genellikle şu ifade kullanılır:

“Bölgedeki Rum kültürel mirasının etkisiyle şekillenmiştir.”

📌 Yani:

❝ Kalandar’ın tarihsel kökeni Pontos Rum kültür çevresindedir ❞
iki literatür tarafından da kabul edilir.

4) Ritüel içerik konusunda tam örtüşme vardır

Her iki literatür de Kalandar’da şu unsurların bulunduğu konusunda hemfikirdir:

Kapı kapı dolaşma
İyi dilek, bereket isteme
Yiyecek / hediye alma
Kılık değiştirme / yüz karartma (bazı bölgelerde)
Ocak, eşik, ateş gibi koruyucu semboller
➡️ Yunanca kaynaklar bunu Pontos halk ritüeli olarak,
➡️ Türkçe kaynaklar Karadeniz halk geleneği olarak anlatır.

📌 Uygulamalar aynıdır; adlandırma çerçevesi farklıdır.

TEK CÜMLELİK ORTAK SONUÇ (akademik sentez)

Kalandar, adı, takvimsel konumu ve ritüel yapısı itibarıyla Pontos Rum kültür çevresinde şekillenmiş; zamanla Doğu Karadeniz’in çok kültürlü yapısı içinde Müslüman topluluklarca da benimsenerek günümüze ulaşmış bir yerel yılbaşı geleneğidir.

Bu cümle, Türkçe ve Yunanca akademik literatürün kesiştiği noktayı birebir yansıtır.

TÜRKÇE KAYNAKLAR:
· Ayşe Eren Kanbir, “Trabzon’da Kültürel Bir Miras Olarak Yılbaşı Kutlamaları: ‘Kalandar’ Geleneği”, IJEPhSS, 2025.

· P. M. Özyurt & S. Sarıibrahimoğlu, “Doğu Karadeniz’e Özgü Kalandar Kutlamalarının Kültürel Miras Turizmi Kapsamında İncelenmesi”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 2022 (DergiPark PDF).

· O. Alay, “Anadolu ve Kafkasya Kavşağında Geleneksel …” (Kalandar bölüm/atıflar içeren PDF çalışma).

· Sema Küçükali Uçankuş & İsmail Kızılırmak, “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Sürdürülebilirliği …” (Kalandar’a dair tarih ve Rumi takvim vurgusu bulunan PDF).

· Z. Kantarcı, “Kalandar Kutlaması: Livera (Yazlık) Köyü …”, Sobider, 2024 (özet sayfası).

· E. C. Güner, “Doğu Karadeniz’in yılbaşı kutlamaları: Kalandar Gecesi”, Bilkent University Institutional Repository.

· (Karşılaştırmalı bağlam için) H. M. Yıldırım, “Ortak Balkan Kültürü ‘Bocuk Gecesi’ …” (Kalandar’a kısa bölüm).

YUNANCA KAYNAKLAR:
· ΑΠΘ / IKEE (Aristotle University of Thessaloniki) – PDF: Pontusça söz varlığında “Καλαντάρ’ς / Καλαντάρτς = Ιανουάριος” ve calendae etimolojisi.

· Χριστουγεννιάτικα Έθιμα του Πόντου – Yunanca PDF: Pontos gelenekleri içinde “Καλαντάρ’τς και Νέον Έτος …” örnekleri.

· PontosNews (Yunanca): “Ο Καλαντάρ’ … τα έθιμα … στον Πόντο” – Pontos’ta eski takvime göre yılbaşı arifesi geleneği anlatımı.

· PontosNews (Yunanca): “Καλαντάρ’, ένα ελληνικό έθιμο …” – Trabzon çevresindeki canlandırmalar ve ritüel unsurlar.

· ΕΑΠ (Hellenic Open University) tez PDF: Trabzon’da Kalandar festivali/canlandırma bağlamı geçen akademik çalışma.

· Kotsari.com (Yunanca folklor derlemesi): “Καλαντάρτς… Ήθη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο” başlıklı Pontus odaklı anlatım.

· Efxinospontos (Yunanca): Pontosça dörtlüklerde “Καλαντάρ’” ve Ocak geceleri teması.

https://pontosgercek.com/yunanca-ve-turkce-akademik-arastirmalarda-trabzon-ve-kalandar/