ELAZlĞ ' DA İPEK FABRİKASl SAHİBİ BEŞKARDEŞLER " MİNAS , GARBİS , ŞARON , DİKRAN , GARABET İPEKÇİAN " FABRİKATÖRYAN " LARlN AKİBETİ . EL KONULAN FABRİKA VE MALARA NE OLDU ? Krikor İpekçian 19 yüzyılda Elazığ ' ın Mezire İlçesinde bir fabrika kurmuş . İpekçian ' ın ürtetiği kumaş o kadar ünlü imiş ki , Uluslararası alanda bilinir olmuş . İpekçian ' ın girişimini takdir eden dönemin Padişahı soyadlarını Fabrikatörian olarak değiştirtmiş . Krikor Fabrikatöryan 1902 ' de vefat edince 5 oğlu şirketin başına geçmiş ve işi daha da büyüterek 2 fabrika kurmuşlar . Fabrikatörian Kardeşler fabrikalarının hemen yanında " Resimde görülüyor , Beş Kardeşler Konağı olarak da anılan " 5 konak inşa etmişler . Fabrikatörian Kardeşler yan yana bulunan bu konaklarda aileleriyle birlikte yaşarlardı Fabrikatörian Kardeşlerin konakları , fabrikaları kadar da meşhur idi . 1895 - 1896 yılarında Hamidiye Katliamları ile Ermeniler üzerinde yoğunlaşan ve birçok insanın hayatını kaybetmesiyle neticelenen hadiselerde Elazığ Ermeni toplumu da nasibini almıştır . Ancak bütün bu olumsuzluklara rağmen İpekçian Ailesi ticari faliyetlerini aksatmamış , aksine devlet yetkilileriyle ilişkilerini koparmamıştır I ' ci Dünya Savaşı başladığında fabrikalarını devletin hizmetine vermişlerdir . Askerlerin elbiselerin ünüformaların üretilmesine imkan sağlamışlardır . Fakat Osmanlı Devleti tarafından verilen madalya taktirnameler , Şehrin kalkınmasna hizmet etmiş 60 yıllık üretimin bedeli , ülkeye girişi sağlanan döviz ve altınlara rağmen , Osmanlı ' yı yöneten İtihat ve Terakki Hükümeti 1915 ' te Ermeni halkını ölüme mahkum etmiştir . Elazığ ' da atölyeler açmış Avrupa ' dan makineler getirmiş , istihdam ortamı oluşturmuş birçok Ermeni işverenleri Boğos Caferyan , Zarifyan , Saarafyan , Kazancıyan , Gürciyan vs . aileleriyle birlikte yaklaşık 3 000 kişi ile birlikte 2 Temmuz 1915 ' te Derzor Çöllerine ölüm yolculuğuna çıkarırlar . Fabrikatörian Ailesinden hiç kimse Derzor Çöllerine ulaşamadı , 5 kardeşler ve aileleri hemen Malatya ' ın girişinde katledildiler sadece bu geniş aileden birkaç çocuk tesadüfen kurtulabildi . 1915 Soykırım sonrası belgelere yansıyan ifadelere bakıldığında , sürgüne gönderilenler sadece Ermeni eşrafı , okumuşu , zanatkarı , işini bilen becerikli köylüsü olmadığı , ekonomik canlılığı kültürel zenginliğin de yitip gittiğini görmekteyiz . Bilhassa elinden iş gelen orta sınıfın çökmesiyle Elazığ yıllarca baş edemediği yokluklar ve zorluklar içerisinde kalarak ticaret ve tarım da çıkmaza girecekti . 1915 Ermeni Soykırımı sonrası 5 Kardeşler ' in " Fabrikatorian " ticari mirasları fiilen sona erdi . Fabrikatorian Kardeşlerin tüm mal varlıklarına " Emal - i Matruke " kapsamında el konuldu
Dönemin Elazığ Valisi Sabit fabrikaları çalıştırmayı denediyse de , üretim yapabilme kapasitesinde kişilerin bulunmaması yüzünden muhafak olamadı . 1860 ' lardan beri hiç ara vemeden üretim yapan Fabrikatorian ' ların fabrikası böylece çürümeye terkedildi . 1930 ' a gelindiğinde fabrikaarın kurulu olduğu geniş alan üzerinde Belediye , elektrik jeneratörü tesisi kurdu ve trafo kurdu . Fabrikalar 1935 yılında yıktırılarak yerine bir bölümünde 1960 ' da Çay bahçesi , şehrin illeri gelenlerin düğün , nışan sünnet , baloların düzenlendiği Özbil Gazinosu kuruldu . Fabrika arazisinin bir bölümünde 1980 ' de GİMA mağazası bir bölümünde de Kırım Tatar ' ları lideri Mustafa Cemilloğlu adına bir park kuruldu Sonuç olarak 1860 ' lardan itibaren köylüye " ipek böcekçiliği " üretim , şehirlisine iş imkanı sağlayan Elazığ ' ın en seçkin ve kaliteli dokumaları imal eden yegane uluslarası fabrikasının , hatıraları söz çalgı , çengi , jeneratör gürültüleri arasında kayboldu gitti .
Hagop Sekayan
